Vigdis Hansa Elst - Iedere uitvoering is een nieuwe versie

Met Ruis brengt de Brusselse componiste, zangeres en improvisatrice Vigdis Hansa Elst haar debuutalbum als bandleider uit. Samen met tenorsaxofonist Sylvain Debaisieux, pianist Joseph Nowell, contrabassist Manolo Cabras en drummer Gaspard Sicx zoekt ze het spanningsveld op tussen zorgvuldig gecomponeerde muziek en de vrijheid van improvisatie. De muziek beweegt van intieme momenten op de grens van de stilte naar krachtige uitbarstingen.
In haar Nederlandstalige en Engelstalige teksten komen onder meer luisteren, verwondering, rouw, loslaten en verbondenheid aan bod. Naar aanleiding van de release van Ruis spraken we met haar over de lange weg naar het album, de vrijheid van haar muzikanten en muziek die bij iedere uitvoering opnieuw verandert.

Met Ruis breng je compositie, zang en improvisatie samen. Dat lijkt geen vanzelfsprekende combinatie. Hoe ben je op dat kruispunt terechtgekomen?
In zekere zin heb ik dat altijd gedaan. Als klein kind verzon ik voortdurend spontaan liedjes. Tussen toen en nu heb ik natuurlijk een gigantische omweg gemaakt, maar daardoor heb ik ook de middelen verworven om die oorspronkelijke impuls werkelijk vorm te geven. Tijdens mijn jeugd speelde ik klassieke viool. Ik volgde ook pianolessen en begon rond mijn zestiende met gitaar- en zanglessen. Daarna ben ik klassieke compositie gaan studeren. Mijn achtergrond lag toen vooral in de klassieke muziek, al kwam ik via volksmuziek al in aanraking met improvisatie en begon ik gaandeweg ook jazz te ontdekken. Ik ben altijd sterk geïnteresseerd geweest in opera en muziektheater. Tegelijk bleef ik zingen en viool spelen, omdat ik dicht bij het daadwerkelijke muziek maken wilde blijven. Componeren betekent onvermijdelijk dat je veel alleen aan een bureau zit te schrijven. Dat werk vind ik waardevol, maar ik hou enorm van de uitwisseling die ontstaat wanneer je met andere mensen improviseert. Tijdens mijn klassieke compositiestudie waren we ook met improvisatie bezig, maar in de jazz leeft die praktijk nog veel nadrukkelijker. Die hele wereld is erop gebouwd. Daarom wilde ik daar meer over leren en volgde ik na mijn studies nog een jaar jazzzang. Ik heb die opleiding niet afgemaakt omdat ik ook geld moest beginnen verdienen, maar mijn nieuwsgierigheid was daarmee niet verdwenen.

Voel je jezelf dan evenzeer thuis in de klassieke muziek als in de jazz?
Ik vind het vooral interessant om beide werelden samen te brengen, maar ik probeer daar voorzichtig mee om te gaan. Het past niet bij ieder project of bij iedere groep muzikanten. Musici worden op een bepaalde manier opgeleid en ontwikkelen daardoor specifieke sterke kanten. Die wil je aanspreken. Voor sommige mensen schrijf je dus beter een heel duidelijke partituur, terwijl je bij anderen veel meer openheid kunt laten. In mijn afstudeerproject aan het conservatorium bracht ik bijvoorbeeld klassieke muzikanten, operazangeressen en een ritmesectie samen. Zulke ontmoetingen vind ik bijzonder boeiend. Tegelijk hou ik ook van beide werelden afzonderlijk. Op dit moment duik ik vooral verder in de jazz, maar op de achtergrond blijven andere ideeën leven, waaronder plannen voor koorprojecten. Ik leer vooral om niet alles tegelijkertijd te willen doen.

Was Ruis vanaf het begin bedoeld als één samenhangend album?
Nee. De titel is pas ontstaan nadat alles was opgenomen. De stukken zijn ook los van elkaar geschreven en ontstonden verspreid over ongeveer vijf jaar. Raket is zelfs bijna tien jaar oud en klonk oorspronkelijk heel anders. De composities zijn dus niet vanuit één vooraf bepaald concept of éénzelfde intentie ontstaan. Wat ze wel met elkaar verbindt, is de manier waarop ik met partituren en vrijheid omga. Ik probeer mijn partituren relatief eenvoudig te houden en de muzikanten veel ruimte te geven. Telephone heeft bijvoorbeeld een behoorlijk complex thema met een moeilijke melodie, maar het middendeel is juist bijzonder vrij. Ik zoek voortdurend naar zo'n evenwicht: er moet genoeg compositie zijn om materiaal en richting te bieden, maar vanaf dat vertrekpunt moet een open speelruimte ontstaan. Die aanpak maakt de muziek flexibel. Ik heb sommige stukken al in verschillende bezettingen gespeeld, deze zomer zelfs met tien muzikanten. Ook dat werkte. De partituur vormt de basis, maar zegt relatief weinig over hoe het stuk exact moet worden uitgevoerd.

Waar verwijst de titel Ruis precies naar?
Naar van alles. Om te beginnen denk ik dat er in onze wereld vandaag bijna voortdurend ergens ruis te horen is, of op zijn minst een zacht geluid. Probeer in Vlaanderen maar eens een stuk natuur te vinden waar je in de verte geen autostrade of drukke weg hoort. Of denk aan de carwash drie huizen verderop, de microgolfoven of de wasmachine. Mijn eigen beleving van geluid is misschien ook bijzonder, omdat ik slechthorend ben. Ik ben niet zo geboren; het is sinds mijn jeugd geleidelijk gegroeid. Na iedere operatie of verandering die ik daardoor meemaak, word ik mij opnieuw extra bewust van mijn relatie met geluid. Dat klinkt misschien negatief of droevig, maar wanneer ik aan het woord ruis denk, denk ik vooral aan een zacht soort white noise. Misschien zit daar ook nostalgie in: de ruis van een radio terwijl je naar een zender zoekt die iets moois laat horen, of een vrolijk programma. Daar schuilt een soort verlangen in. Tegelijk gaat het over loslaten, omdat je die zender misschien niet vindt of slechts een flard opvangt. Ook op herinneringen kan ruis zitten, of gewoon op het leven. Het leven bevat heel veel ruis: een droge nieuwslezersstem die slecht nieuws brengt, bijvoorbeeld. Maar af en toe breekt daar toch een flard schoonheid doorheen.

De plaat klinkt zorgvuldig opgebouwd, maar tegelijk alsof de muziek voortdurend in beweging blijft. Was dat belangrijk tijdens de opnames?
Absoluut. Ik hou van het spanningspunt waarop je niet volledig weet waar je zult uitkomen. We weten natuurlijk wel welk stuk we spelen en welk materiaal er is, maar er blijft voldoende onzekerheid over om het avontuurlijk te maken. Tijdens een optreden word ik zelf nog verrast door wat de andere muzikanten doen. Ik kan dan echt denken: hoe kom je daarop? Of: dat heb je nog nooit eerder gespeeld. Dat vind ik fantastisch. De plaat is met veel zorg gemaakt, maar niet zo gepolijst dat al het leven eruit verdwenen is. Je voelt dat er werkelijk wordt gespeeld en dat er dingen gebeuren. Het is geen vrijblijvende jamsessie, maar evenmin muziek waarin alles van begin tot einde volledig vastligt. Net in die wisselwerking zit voor mij de spanning.

Is dat avontuurlijke voor jou ook de essentie van jazz?
Het is in ieder geval een heel belangrijk onderdeel. Jazz omvat natuurlijk een enorme geschiedenis en een volledige muzikale wereld. Ik probeer zoveel mogelijk over die geschiedenis te leren, ze te absorberen en mij ervoor open te stellen. Tegelijk wil ik mezelf blijven en elementen uit mijn eigen achtergrond in de klassieke compositie meenemen. Ik kom niet uit dezelfde historische of culturele context als de mensen bij wie jazz is ontstaan. Ik kan dus alleen eerlijk iets bijdragen door ook mijn eigen geschiedenis mee te brengen. Hopelijk kan daar iets persoonlijks, unieks of nieuws uit ontstaan. Voor mij zijn vooral een gedeelde muzikale taal en zin voor avontuur belangrijk. We repeteerden vandaag bijvoorbeeld met slechts drie van de vijf muzikanten. Niemand vroeg vertwijfeld hoe we dat moesten oplossen. We vertrokken gewoon vanuit wat er wél was en onderzochten welke mogelijkheden die bezetting bood. Die goesting om te spelen en te ontdekken is voor mij essentieel.

Bij het beluisteren van Ruis ontstaat een poëtische, soms bijna sprookjesachtige of theatrale sfeer. Vertrek je tijdens het componeren bewust vanuit beelden?
Je bent niet de eerste die dat zegt. Andere mensen omschreven de muziek ook al als theatraal, visueel of buitenmuzikaal. Toch ben ik bij deze muziek tijdens het schrijven veel minder met beelden bezig dan bij sommige andere composities. Wanneer ik bijvoorbeeld volledig uitgeschreven muziek voor een koor maak, denk ik juist heel sterk in beelden. Voor Ruis vertrek ik meestal vanuit muzikale elementen: een melodie, intervallen, contrapunt, dodecafonie of een bepaalde verhouding tussen improvisatie en compositie. Ik vraag me af hoeveel of hoe weinig ik moet schrijven om toch een boeiend stuk te krijgen. Soms komt de tekst later, soms vertrek ik juist vanuit woorden. Dat verschilt van compositie tot compositie. De beelden ontstaan vaak pas wanneer de muziek door de band wordt geïnterpreteerd en er rond het geschreven materiaal wordt geïmproviseerd. Dan krijgt iets wat oorspronkelijk vrij abstract of technisch begon toch een verhaal en een eigen verbeeldingswereld.

Bij Hoorschelp is die beeldende benadering wel heel concreet aanwezig. Welk verhaal zit achter dat nummer?
Bij Hoorschelp vertrek ik inderdaad duidelijker vanuit beelden. Aan het begin vraag ik de muzikanten om te spelen alsof er insecten door hun instrument kruipen. Insecten hebben natuurlijk weinig te maken met een schelp aan zee, maar in mijn verbeelding lijkt dat op zand dat tussen je tenen kruipt. Misschien zou dat zelfs een betere instructie zijn, maar ik zeg nog altijd insecten. Het gedicht kwam volgens mij eerst. Ik wilde dat de muziek de poëzie zou evenaren: intiem, persoonlijk en een beetje onregelmatig, net als de tekst. Het vertrekpunt is iets heel eenvoudigs: de verwondering dat je in een schelp die je op het strand vindt een geluid kunt horen. Vanuit die kleine ervaring groeit het naar de immensheid van de zee, het leven in het water en uiteindelijk de wereld. Er zit ook een rouwend gedeelte in, over de dingen die het moeilijk maken om werkelijk te luisteren of te horen. Aan het einde volgt opnieuw een uitbundige vreugde: een viering van het feit dat we kúnnen horen en luisteren. Muzikaal moest het daarom zowel intiem en introspectief als complex en uitbundig zijn. Ik hoop vooral dat luisteraars die levensvreugde en zin voor muzikaal avontuur oppikken.

Wat hoop je dat luisteraars in de plaat ontdekken wanneer ze niet alle teksten verstaan of kennen?
Eigenlijk mogen ze er allerlei richtingen mee uit. Natuurlijk heb ik mijn eigen intenties en vertrekken de teksten vanuit echte ervaringen, maar ik wil de betekenis niet voor de luisteraar vastleggen. Wie tijd en aandacht aan mijn muziek geeft, investeert een klein stukje van zichzelf en zijn leven. Daarom wil ik iets aanbieden dat op zijn minst voor mijzelf waarachtig en betekenisvol is. Of het voor iemand anders dezelfde betekenis krijgt, kan en wil ik niet beslissen. Zodra de muziek de wereld in gaat, moet ik dat loslaten. Mensen die de teksten niet begrijpen of er niet bewust mee bezig zijn, kunnen hopelijk nog altijd de intimiteit, de uitbundigheid en het avontuur ervaren.

Hoeveel vrijheid krijgen de andere muzikanten om jouw persoonlijke materiaal een eigen invulling te geven?
Dankzij hen kan het echte spel beginnen. Wat ik aanbreng, is een soort zaadje. Samen geven we dat water en kan het uitgroeien tot een plant of boom. Ik zou van de composities ook soloversies kunnen maken, maar die zouden volledig anders klinken. De uitwisseling met deze muzikanten is juist de meerwaarde. Zij hoeven niet noodzakelijk bij ieder nummer exact te weten wat de tekst betekent of vanuit welke ervaring het ontstond. Er zijn voor mij twee lagen: eerst is er de input die ik aanbreng en vervolgens het muzikale avontuur dat we met die input samen aangaan. Dezelfde composities zouden met een andere band een totaal andere uitkomst kunnen krijgen. Dat betekent niet dat alles kan. De kern en het verhaal blijven van mij. Tijdens repetities heb ik ook al aangegeven dat iets niet werkte omdat het een totaal andere richting uitging en de betekenis daardoor niet meer klopte. Vrijheid bestaat dus binnen een kader. Vergelijk het met een jazzstandard: instrumentalisten krijgen vaak de raad om ook de tekst te leren, zodat ze weten vanuit welke betekenis ze spelen.

De teksten raken aan rouw, loslaten en verbondenheid. Is het schrijven voor jou ook een therapeutisch proces?
De nummers komen werkelijk voort uit ervaringen en observaties, maar ik zou het schrijven niet noodzakelijk therapeutisch noemen. Ik gebruik persoonlijk materiaal omdat ik dat als luisteraar bij andere artiesten zelf het interessantst vind. Het doet mij uiteraard iets en het kan deugd doen, maar ik schrijf niet uitsluitend om iets te verwerken. Ik vind het vooral boeiend om een compositie te maken en die te verbinden met iets wat werkelijk betekenis voor mij heeft. Daarna kunnen de muzikanten en luisteraars er hun eigen ervaringen naast plaatsen. Zo krijgt iets persoonlijks een ruimere betekenis zonder dat het ophoudt van mij te zijn.

Wat kan er bij live-uitvoeringen nog veranderen tegenover de albumversies?
Iedere uitvoering is een nieuwe versie. De stukken blijven groeien en ook na de opname krijg ik nog nieuwe ideeën. Ik denk dan niet dat we het voortaan exact moeten spelen zoals het op de plaat staat. Muziek lijkt op een plant: je geeft haar water, keert er geregeld naar terug en merkt dat ze verder groeit.
Ook een releaseconcert is dus een momentopname: op die dag klinken de stukken zo en spelen wij op die manier. Wij zijn ondertussen ook niet meer exact dezelfde muzikanten als tijdens de opnames in december. Live bereikt het avontuur bovendien zijn hoogste punt, omdat er geen tweede take mogelijk is. Daarnaast ontstaat er een directe dialoog met het publiek. Je merkt wat de muziek met mensen doet en krijgt reacties die je in de studio niet hebt. Zelfs de volgorde kan veranderen. Over de albumvolgorde heb ik bijzonder lang nagedacht, maar tijdens de repetitie speelden we alles ineens anders en voelde ik dat die nieuwe volgorde voor het concert beter werkte.

Welke ambities heb je met Ruis en met Vigdis?
Ik heb daar nog geen volledig concreet plan voor uitgestippeld. Wel vind ik het belangrijk dat de Nederlandstalige nummers mee naar buiten kunnen. Bij de cd zit daarom ook een Engelse vertaling en uitleg van de titel Ruis. Deze zomer speelde ik Hoorschelp voor een Pools publiek tijdens het Intl Jazz Platform in Łódź en kreeg ik heel mooie reacties. Ik vind het waardevol om zo'n klein Nederlandstalig gedicht de wereld in te sturen als een vorm van uitwisseling. Tegelijk plaats ik het Engels er graag naast om het publiek niet voortdurend hard te laten werken om mij te kunnen volgen. Die wisselwerking vind ik interessant: soms maak je de toegang gemakkelijk, op een ander moment bied je iets bijzonders dat alleen in die ene taal kan bestaan. Ik zou de muziek heel graag ook in andere landen presenteren, maar dat hoeft niet ver weg of grootschalig te zijn. Dit is inderdaad geen Sportpaleismuziek. Geef mij enkele fijne concerten in kleine zalen, voor mensen die werkelijk graag luisteren, en dan ben ik heel tevreden.

Pics homepag @Simon Debbaut

Bedankt voor de fijne babbel, heel veel succes met de nieuwe release’ Ruis’ en in alles wat je doet